Klasyfikacja państw demokratycznych w świetle powszechności, równości i wolności wyborów

Demokracja w innych krajach, Obywatel a państwo, powszechność wyborów

Wyznacznikiem systemów demokratycznych jest pełna swoboda uczestnictwa wszystkich obywateli w życiu politycznym własnego kraju oraz w procedurach wyborczych do organów przedstawicielskich państwa. Wybory do organów przedstawicielskich państwa muszą być powszechne, równe, wolne, bezpośrednie, tajne i regularne, a żaden obywatel, czy grupa obywateli nie może być dyskryminowana w prawie do swobodnego kandydowania oraz wolnego wyboru swoich reprezentantów.

Ewentualne ograniczenia tych swobód muszą mieć charakter nadzwyczajny, oczywisty i  obiektywny, i nie mogą naruszać istoty obywatelskich wolności i praw. Przykładem takiego ograniczenia może być wykluczenie z procedur wyborczych osób nieposiadających władz umysłowych i zdolności prawnych lub przestępców prawomocnie skazanych przez sądy. Stosowne zalecenia w tym zakresie zawiera Kodeks Dobrej Praktyki w Sprawach Wyborczych [1] sporządzony przez Komisję Wenecką w imieniu Rady Europy, natomiast zasada powszechności wyborów jest szerzej opisana na tych stronach w dokumencie Zasada powszechności wyborów [2] 

Równe prawo wszystkich obywateli do partycypacji w życiu publicznym oraz wyborach do organów przedstawicielskich państwa musi być zagwarantowane zarówno w wymiarze formalnym, to znaczy przepisami prawa, architekturą ordynacji wyborczych oraz uregulowań im towarzyszących, jak i w wymiarze realnym poprzez zapewnienie całokształtu uwarunkowań, które umożliwiają wszystkim obywatelom powszechny, równy i wolny udział w procesach demokratycznych. Obejmuje to takie kwestie jak wolność zgromadzeń, wolność zrzeszania się, praworządność, dostępność do sądów, rzeczywista wolność słowa i kształtowania opinii, równe traktowanie wszystkich podmiotów przez instytucje publiczne i niepubliczne, sprawne mechanizmy zwalczania patologii i nadużyć oraz przejrzystość i uczciwość przeprowadzania procedur wyborczych.

Z punktu widzenia zasady powszechności, równości i wolności wyborów możemy wyróżnić trzy grupy państw. Są to:

  • państwa w pełni demokratyczne,
  • państwa półdemokratyczne oraz
  • państwa pozornie demokratyczne.

Systemy jawnie autorytarne jak reżimy wojskowe, monarchie absolutne czy systemy monopartyjne typu komunistycznego lub faszystowskiego nie są w tych rozważaniach uwzględniane.

W poniższej próbie klasyfikacji będzie uwzględniana wyłącznie ocena systemów wyborczych dotyczących naczelnych organów przedstawicielskich państwa. Należy zaznaczyć, że w niektórych krajach mogą występować wyraźne różnice w jakości procesów demokratycznych na różnych poziomach funkcjonowania państwa. Dla przykładu, wzorowo funkcjonującej demokracji na poziomie lokalnym może towarzyszyć znaczny deficyt demokracji na poziomie centralnym.

Państwa w pełni demokratyczne

Państwa w pełni demokratyczne gwarantują wszystkim obywatelom – również obywatelom bezpartyjnym i zrzeszonym lokalnie – pełną swobodę oraz równe i godziwe warunki udziału w procedurach wyborczych.

Do tej grupy państw należy większość rozwiniętych i praworządnych krajów stosujących ordynacje jednomandatowe (Francja, Kanada, Wielka Brytania, USA). Kraje te stwarzają najlepsze warunki współzawodnictwa wyborczego kandydatom zrzeszonym i niezrzeszonym w możliwie najmniejszych i najbliższych lokalnym społecznościom okręgach wyborczych. Systemy te ze swojej istoty wykluczają stosowania zapór progowych i innych barier proceduralnych. W niektórych krajach z przyczyn obiektywnych wielkość okręgów wyborczych znacznie odbiega od optimum dla systemów jednomandatowych (jak na przykład w USA, gdzie ze względu na wielkość kraju na każdy JOW przypada średnio około pół miliona wyborców), jednak są to uwarunkowania obiektywne i naturalne, które są kompensowane innymi mechanizmami otwartości i kulturą polityczną, a więc nie stanowią naruszenia standardów demokratycznych.

Do krajów w pełni demokratycznych należy zaliczyć również kraje stosujące klasyczny system proporcjonalny takie jak Holandia, Estonia i Dania lub stosujące systemy mieszane jak Nowa Zelandia i Niemcy , które gwarantują obywatelom niezależnym i zorganizowanym lokalnie pełną swobodę udziału w procedurach wyborczych oraz realne szanse wybieralności. W krajach tych progi wyborcze w skali kraju nie są z reguły stosowane lub są stosowane wyłącznie wobec ogólnokrajowych partii politycznych.

Państwa półdemokratyczne

Do państw półdemokratycznych należy zaliczyć państwa, w których niektóre grupy obywateli są formalnie lub pośrednio mocno ograniczone w prawie do udziału w procedurach wyborczych. Chodzi tu przede wszystkim o wykluczenie kandydatów niezrzeszonych poprzez wyłączną dopuszczalność rejestracji wieloosobowych list partyjnych bądź też zastosowanie przesadnych i trudnych do spełnienia warunków wstępnych dla rejestracji kandydatów niezależnych. Jednocześnie w krajach tych istnieją sprzyjające warunki dla otwartego, oddolnego i szerokiego współzawodnictwa wyborczego dla obywateli zrzeszonych na poziomie lokalnym i ogólnokrajowym.

Do grupy krajów półdemokratycznych zaliczam Hiszpanię, w której prawo udziału w wyborach mają wyłącznie lokalne i ogólnokrajowe ugrupowania polityczne, a dwa wielomandatowe okręgi wyborcze (metropolie Barcelona i Madryt) znacznie przekraczają dopuszczalną w świetle zasady powszechności wyborów wielkość licząc ponad cztery miliony wyborców. Z drugiej strony w Hiszpanii nie stosuje się progu wyborczego w skali całego kraju, co umożliwia pełne i oddolne współzawodnictwo wszystkim podmiotom politycznym działającym w skali kraju i w skali rodzimych regionów, a tym samym zapewnia dostateczną otwartość i reprezentatywność systemu politycznego. Wyraża się to między innymi w żywotności hiszpańskiej sceny politycznej oraz wysokim stopniu obywatelskiej partycypacji w demokratycznych procesach decyzyjnych. W Hiszpanii ponad 2 miliony obywateli należy do partii politycznych.

Do krajów półdemokratycznych zaliczę również Indie, które jednak ze względu na kolosalną wielkość, ekstremalne zróżnicowanie kulturowe i narodowościowe oraz specyficzną fazę rozwoju cywilizacyjnego trudno jest oceniać w kategoriach demokracji zachodnich. Indie stosują westminsterski system system jednomandatowych okręgów wyborczych, jednak okręgi wyborcze mają średnią wielkość wynoszącą niemal półtora miliona wyborców, a największy z nich liczy aż trzy miliony wyborców. Ponadto miliony obywateli tego kraju są nadal dotknięte analfabetyzmem, w niektórych rejonach kraju system musi uwzględniać w przydziale mandatów tradycyjne podziały kastowe, a kraj jest rozdzierany przez liczne, często bardzo gwałtowne konflikty narodowościowe i religijne. Uwzględniając wszystkie te okoliczności trudno jest przeprowadzić w Indiach wybory według uznanych na Zachodzie standardów praworządności. Mimo to Indiom nie można odmówić statusu największej na globie funkcjonującej demokracji przedstawicielskiej, która w stosunkowo krótkim czasie umożliwiła dynamiczny rozwój cywilizacyjny kraju oraz sprzyja przezwyciężaniu specyficznych i złożonych problemów społecznych.

Państwa pozornie demokratyczne

Państwa pozornie demokratyczne charakteryzują się tym, że swoboda udziału obywateli w procesach demokratycznych jest formalnie lub nieformalnie na tyle ograniczona, że staje się w istocie iluzoryczną, a obywatele indywidualni i zrzeszeni lokalnie są praktycznie wykluczeni z demokratycznych procesów decyzyjnych. Możliwość oddolnego, suwerennego wpływania metodami demokratycznymi na politykę własnego państwa jest dla obywateli tych państw zamknięta, a monopol na udział w procedurach wyborczych i wybieralność do naczelnych organów przedstawicielskich dzierży wąski krąg nomenklatur lub oligarchii partyjnych. Powszechność, wolność i równość wyborów staje się w takich warunkach fikcją, a demokracja przyjmuje charakter fasadowy.

Systemy demokracji pozorowanych charakteryzują się daleko idącym wyalienowaniem władzy ze społeczeństwa przy równoczesnym wyobcowaniu się społeczeństwa ze sfery publicznej. Władzy wybieranej w nieprzystępnych dla ogółu obywateli procedurach wyborczych brakuje reprezentatywności, demokratycznej legitymizacji, społecznego zakorzenienia i autorytetu. Patologiczna oligarchizacja i stygmatyzacja klasy politycznej pociąga za sobą analogiczne procesy w innych istotnych środowiskach społecznych oraz segmentach władzy publicznej takich jak świat mediów, środowiska gospodarcze zwłaszcza w sektorze publicznym, aparat urzędniczo-administracyjny lub aparat wymiaru sprawiedliwości.

Fasadowość systemów demokratycznych wyraża się również w jałowości debaty publicznej, deficycie jakości systemów prawnych i praworządności, zanikaniu postaw obywatelskich oraz niskim autorytecie instytucji państwa.

Do demokracji pozorowanych należy zaliczyć Rosję [ru], w której suwerenny udział obywateli niezależnych od scentralizowanych oligarchii partyjnych jest całkowicie uniemożliwiony postanowieniami prawa wyborczego. W Rosji cały 140-milionowy kraj jest jednym okręgiem wyborczym w którym obowiązuje zapora 7-procentowego progu wyborczego, a w wyborach mogą uczestniczyć wyłącznie uznane przez państwo ogólnopaństwowe partie polityczne.

Innym przykładem fasadowej demokracji jest Białoruś, gdzie obowiązuje wprawdzie system jednomandatowych okręgów wyborczych, lecz całkowity brak niezależnych mediów i wolności słowa, autorytarne praktyki władzy oraz policyjne represje wobec opozycji politycznej uniemożliwiają przeprowadzenie powszechnych, wolnych i uczciwych wyborów, które mogłyby być uznane za demokratyczne.

Do kategorii państw pozornie demokratycznych należy niestety również Polska, w której obywatele niezależni i zrzeszeni lokalnie są całkowicie wyeliminowani z życia politycznego kraju poprzez odebranie im możliwości wolnego kandydowania i suwerennego wybierania do Sejmu swoich przedstawicieli. Wynika to z wyłączności wieloosobowych list partyjnych oraz zaporowego 5-procentowego progu wyborczego w skali całego blisko 40 milionowego kraju narzuconych ordynacją wyborczą w wyborach do Sejmu.

W Europie Zachodniej negatywnym, wręcz przysłowiowym przykładem oligarchicznej, wyalienowanej i naznaczonej licznymi patologiami demokracji pozorowanej są Włochy, w których podobnie jak w Polsce w wyniku stosowania bezwzględnego 3-procentowego progu wyborczego w skali całego liczącego 60 mln mieszkańców kraju prawo do wybieralności jest w praktyce zarezerwowane wyłącznie dla nomenklatur partyjnych o zasięgu ogólnonarodowym bądź obejmującym znaczne obszary kraju.


Przypisy

[1] Kodeks Dobrej Praktyki w Sprawach Wyborczych przyjęty w Wenecji, 18-19 października, 2002 przez Komisję Wenecką (robocze tłumaczenie autorstwa Państwowej Komisji Wyborczej). Kopia lokalna dokumentu (Pierwotna wersja dokumentu została prawdopodobnie usunięta ze stron PKW 07.03.2016)
Oryginał w jęz. angielskim: CODE OF GOOD PRACTICE IN ELECTORAL MATTERS

[2] Zasada powszechności wyborów, bisnetus. Rozważania na temat zasady powszechności wyborów w świetle wytycznych Komisji Weneckiej.

[ru] Krótki opis systemu wyborczego w Rosji w jęz. angielskim.

Advertisements

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s