Reprezentatywność partii politycznych

Demokracja w Polsce, partie polityczne

W demokracji partie polityczne muszą być reprezentatywne, a reprezentatywność mogą osiągać w dwóch wymiarach.

Pierwszy — to reprezentatywność mierzona skalą partycypacji obywatelskiej, czy też stopniem zakorzenienia partii w społeczeństwie. Wyraża się ona liczbą obywateli wstępujących do partii politycznych i działających aktywnie w ich szeregach. Partia jest reprezentatywna, jeżeli poprzez swoją bazę członkowską reprezentuje istotną część społeczeństwa obejmującą różnorakie środowiska społeczne, grupy interesów i postawy światopoglądowe.

Drugi — to reprezentatywność wyrażana stopniem poparcia wśród wyborców. Ten rodzaj reprezentatywności nie będzie jednak rozpatrywany w tym miejscu.

Tematem artykułu jest wyłącznie reprezentatywność partycypacyjna. W sposób uproszczony zostanie przedstawiona struktura organizacyjna partii obywatelskiej oraz zasadnicze różnice między partiami obywatelskimi i nomenklaturowymi. Ponadto porównane zostaną sceny polityczne w Polsce i dwóch innych zachodnioeuropejskich krajach.

Struktura obywatelskich partii politycznych

Strukturę obywatelskich partii politycznych można przedstawić w formie piramidy poziomów organizacyjnych, począwszy od bazy członkowskiej, poprzez poziom struktur lokalnych i regionalnych, a kończąc na poziomie organów centralnych.

Struktura powszechnych partii politycznych graph piramid

Podział ten jest umowny i może zależeć od wielu czynników, takich jak wielkość i struktura administracyjna kraju, czy też wielkość, rola lub faza rozwoju konkretnej partii politycznej. W państwach większych o złożonej strukturze administracyjnej mogą dochodzić dodatkowe poziomy pośrednie, natomiast w państwach mniejszych zbędne szczeble pośrednie można pominąć.

Poziom centralny

Poziom centralny organizacji partyjnej skupia liderów, delegatów, reprezentantów, ekspertów i aparat administracyjny na poziomie ogólnokrajowym, jak również osoby powołane lub kandydujące na centralne urzędy państwowe (premierzy, ministrowie, marszałkowie, itp.).

W partiach demokratycznych organa centralne działają wedle zasady pomocniczości, co oznacza, że nie mają one mocy władczej nad członkami i niższymi szczeblami partii, lecz  wypełniają w ich imieniu zadania koordynacyjne, reprezentacyjne i wdrożeniowe, które można zrealizować wyłącznie centralnie lub w skali całego kraju. Przykładem takich zadań jest profesjonalna prezentacja programu partii w mediach głównego nurtu, czy też wszelkie czynności związane z tworzeniem rządu centralnego. Silne autorytetem przywództwo  może wyznaczać strategie i kierunki rozwoju dla całej partii, lecz w partii demokratycznej wymaga to zawsze aprobaty bazy członkowskiej.

Poziom centralny organizacji partyjnej ma charakter elitarny. Można umownie przyjąć, że obejmuje on najwyżej 1% ogółu członków. W półmilionowej partii mogłoby to stanowić przykładowo 3.000 osób.

Poziom regionalny

W skład regionalnych struktur partii wchodzą liderzy, aktywiści, eksperci, delegaci i reprezentanci na poziomie regionów kraju. W Polsce są to na ogół województwa, aczkolwiek każda partia może przyjąć inne kryteria podziału. Przynależą tu również nominaci i kandydaci na regionalne stanowiska publiczne oraz posłowie i senatorowie, o ile są wybierani w okręgach zbliżonych wielkością do regionów (np. w wielomandatowych okręgach wyborczych).

W partiach demokratycznych struktury regionalne działają w dużym stopniu autonomicznie, to znaczy, że – działając w ramach statutu – są wolne od nakazów i zależności ze strony organów centralnych. Autonomia obejmuje kwestie finansowe, personalne, decyzyjne i reprezentacyjne oraz wybór kandydatów na posłów i senatorów, którzy mają reprezentować region w centralnych organach przedstawicielskich państwa.

Poziom regionalny obejmuje zwykle od 2% do 3% członków partii. W półmilionowej partii mogłoby to stanowić na przykład 12 tysięcy członków. W państwach federalnych, gdzie regiony (stany, kraje związkowe) posiadają własne parlamenty i administracje rządowe, potrzeby kadrowe na tym poziomie mogą być zwiększone.

Poziom lokalny

Lokalne struktury partii tworzą liderzy, aktywiści, eksperci, delegaci i reprezentanci na poziomie lokalnym, jak również nominaci i kandydaci na lokalne stanowiska publiczne. Jeśli posłowie są wybierani w małych (np. jednomandatowych) okręgach wyborczych, to działają oni na ogół z ramienia struktur lokalnych. W Polsce poziom lokalny to głównie gminy i powiaty, które jednak są często dzielone na jeszcze mniejsze wewnątrzpartyjne jednostki organizacyjne.

W partiach demokratycznych kadry lokalne podlegają bezpośredniej kontroli mas członkowskich. W krajach, w których samorząd lokalny ma silną pozycję ustrojową, kadry lokalne mogą być bardzo liczne obejmując od 10% do 20% ogółu członków (50-100 tysięcy w partii liczącej pół miliona osób).

Baza członkowska

Posiadanie odpowiednio licznej bazy członkowskiej jest niezbędnym warunkiem uznania partii za partię obywatelską. Można powiedzieć, że nie ma partii obywatelskiej bez licznej obecności obywateli w jej szeregach. Bazę członkowską tworzą szeregowi członkowie partii w terenie, czyli zwykli, choć nieco bardziej zaktywizowani politycznie obywatele, którzy reprezentują najprzeróżniejsze środowiska społeczne, profesje i opcje ideowe.

Baza członkowska musi być odpowiednio liczna. W partiach o charakterze powszechnym może ona stanowić 70-85% ogółu członków. W półmilionowej partii byłoby to na przykład 400 tysięcy członków. W partiach mniejszych, wschodzących lub węziej sprofilowanych stopień partycypacji obywatelskiej może być mniejszy, ale nie powinien spadać poniżej 50%, aby partia mogła utrzymać charakter obywatelski.

Rola bazy członkowskiej w partiach politycznych

Baza członkowska w partiach politycznych wypełnia niezmiernie ważną funkcję ustrojową, która determinuje jakość demokracji, funkcjonalność systemów partyjnych oraz całokształt życia politycznego w kraju. Trzy najważniejsze funkcje wypełniane przez masy członkowskie w obywatelskich partiach politycznych to:

  1. Funkcja łącznika między partiami, państwem i społeczeństwem.
  2. Funkcja kontrolna wobec partii i jej polityki.
  3. Funkcja wnoszenia w życie publiczne kompetencji społecznych i merytorycznych.

trzy funkcje bazy czlonkowskiej

Funkcja łącznika między społeczeństwem, partiami i państwem
Liczna baza członkowska sprawia, że partia nią dysponująca jest reprezentatywna i społecznie zakorzeniona. Szeregowi członkowie partii reprezentują nie tylko siebie, lecz poprzez liczne kontakty rodzinne, towarzyskie, sąsiedzkie, zawodowe oraz codzienne interakcje społeczne w terenie wnoszą w życie swoich partii i w ich procesy decyzyjne różnorodność poglądów, ocen, reakcji i potrzeb wyrażanych przez szerokie kręgi społeczne. Jest to swojego rodzaju mechanizm sprzężenia zwrotnego, który przenosi za pośrednictwem mas członkowskich wolę polityczną narodu na politykę partii i państwa. Mechanizm ten działa również w kierunku odwrotnym służąc wyjaśnianiu obywatelom w terenie działań podejmowanych przez partie i władze państwowe.
Funkcja pośrednicząca jest tym efektywniejsza, im baza członkowska zsumowana dla wszystkich partii jest szersza. Praktyka działania systemów demokratycznych na Zachodzie wskazuje, że współczynnik partycypacji obywatelskiej w partiach powinien wynosić od 2% do 5% ogółu wyborców, co oznacza, że na jednego obywatela działającego aktywnie w któreś z partii politycznych musiałoby przypadać od 20 do 50 wyborców.
Funkcja ta ma ogromne znaczenie w kształtowaniu żywej więzi między obywatelami i państwem oraz dla społecznej akceptacji systemu demokracji. Gęsta sieć powiązań między partiami i społeczeństwem powoduje, że obywatele odczuwają realną obecność partii w najbliższym otoczeniu oraz mają poczucie posiadania pośredniego wpływu na politykę państwa, będąc przy tym słuchanym i respektowanym. Z kolei klasa polityczna podejmuje działania polityczne mając na to silny mandat społeczny.
Funkcja kontrolna
Masy członkowskie w partiach gwarantują wysoki poziom oddolnej kontroli partyjnych funkcjonariuszy oraz prowadzonej przez partie polityki. Organa przedstawicielskie i liderzy partyjni wszystkich szczebli podlegają stałej obserwacji, ocenie i weryfikacji, a więc podlegają wewnętrznej demokratycznej kontroli. W partiach obywatelskich działaczom jest dużo trudniej odizolować się w światku partyjnej biurokracji. Aparat partyjny reprezentuje zakorzenione społecznie doły partyjne i jest rozliczany z pełnionej wobec nich służby. Szeroka baza członkowska jest gwarantem zachowywania standardów demokratycznych w wewnątrzpartyjnych procesach decyzyjnych.
Funkcja kompetencyjna
Szeroka baza członkowska wnosi niezmierne bogactwo  doświadczeń, umiejętności, kompetencji i talentów, które stoją partiom i państwu do dyspozycji. Ma to ogromny wpływ na jakość kadr partyjnych (również ich wymienialność), merytoryczną wartość programów oraz praktycyzm prowadzonych przez partie polityk. Weźmy przykład dla zilustrowania tego mechanizmu: w masowej, powiedzmy, półmilionowej partii, działają siłą rzeczy tysiące lekarzy, nauczycieli, prawników, organizatorów, ekspertów, specjalistów i profesjonalistów reprezentujących setki przeróżnych dziedzin oraz działających w najprzeróżniejszych środowiskach i kontekstach społecznych. Równocześnie są to dziesiątki lub setki tysięcy potencjalnych pacjentów, rodziców, emerytów, petentów urzędów, przedsiębiorców i pracowników. Jednym słowem, zwykłych obywateli. Wszystkie te bliskie życiowej praktyce punkty widzenia i doświadczenia sumują się w wielkim skarbcu kompetencji wspólnotowych, które znajdują ujście w złożonych procesach decyzyjnych, czyli w niezliczonej ilości debat, konsultacji, prac komisji eksperckich i tematycznych oraz kolegialnie podejmowanych decyzji. W efekcie końcowym prowadzi to do powstawania merytorycznie dojrzałych i bliskich praktyce programów partyjnych, polityk państwowych, systemów prawnych, ustaw, czy w końcu decyzji wykonawczo-administracyjnych.
Masowa obecność obywateli w partiach politycznych oraz skumulowany w jej wyniku kapitał społeczny powodują, że władzom wykonawczym na różnych szczeblach przedkładane są do realizacji koncepcje dopracowane i szeroko skonsultowane. Ten sam zasób kompetencji odgrywa decydującą rolę w oddolnej kontroli sposobu wdrażania przez władze wykonawcze i administrację przyjętych wcześniej rozwiązań.
Poziomy organizacyjne obywatelskich partii politycznych i trzy podstawowe funkcje bazy członkowskiej.

Rpp-piramida-opis - printer source
trzy funkcje bazy czlonkowskiej kola zebate

Partie obywatelskie vs partie nomenklaturowe

Partie obywatelskie

Jak już wcześniej wskazano, podstawowym wyróżnikiem obywatelskiej partii politycznej jest posiadanie przez nią szerokiej bazy członkowskiej, która jest na tyle liczna, żeby mogła skutecznie wypełnić trzy funkcje: funkcję łącznika między partiami, państwem i społeczeństwem; funkcję kontrolną wobec partii i prowadzonej przez nią polityki; oraz funkcję wnoszenia kompetencji społecznych i merytorycznych w życie publiczne.

Partie obywatelskie mogą przyjmować różne formy i pozycje na scenie politycznej. Można wśród nich wyróżnić między innymi:

Partie powszechne
Nazywane również masowymi lub ludowymi. W większości dojrzałych demokracji z biegiem czasu powstają dwie lub trzy partie masowe, zrzeszające większość politycznie aktywnych obywateli według ich ogólnych preferencji światopoglądowych (prawica – lewica, konserwatyzm – liberalizm, itp). Partie takie w krajach rzędu wielkości kilkudziesięciu milionów mieszkańców liczą setki tysięcy, a nawet miliony członków. Charakteryzują się one tym, że są wieloskrzydłowe, na ogół centrowe, a procesy kształtowania woli jej członków są już wewnątrz partii wielce złożone i wysublimowane. Partie powszechne odgrywają z reguły dominującą rolę w polityce swoich krajów.
Partie sprofilowane
Niektóre partie reprezentują nieco węższe spektrum programowe, są zatem mniejsze, choć reprezentują nadal znaczne grupy obywateli. Mogą to być partie o zawężonych profilach światopoglądowych bądź koncentrujące się na ograniczonym spektrum problemów, jak np. partie ekologiczne. Partie takie wzbogacają scenę polityczną swoich krajów odgrywając częstokroć rolę potencjalnych koalicjantów dla partii o charakterze masowym.
Partie regionalne
Istnieją również partie zrzeszające obywateli, którzy mają wyraziste interesy lokalne. Partie takie powstają najczęściej w krajach zamieszkałych przez znaczne skupiska mniejszości etnicznych lub narodowych, chociaż inne motywy ich tworzenia są także możliwe.

Partie nomenklaturowe

Partie nomenklaturowe – w odróżnieniu do obywatelskich – cechuje brak obywatelskiej bazy członkowskiej. Jest ona całkowicie nieobecna, bądź na tyle wątła, że niemożliwe jest wypełnienie przez nią funkcji wiążących, kontrolnych i kompetencyjnych, tak jak to przedstawiono w przypadku partii obywatelskich.

W partiach nomenklaturowych działają niemal wyłącznie partyjni funkcjonariusze reprezentujący interesy własne oraz interesy partyjnej klienteli. Żyją one głównie z podziału wpływów i stanowisk w urzędach i przedsiębiorstwach publicznych, w części również z dotacji budżetowych. Liczebność kadr w tego rodzaju organizacjach orientuje się w dużym stopniu na ilości stanowisk, które mogą być obsadzane z mocy decyzji politycznych. Z tego powodu swobodny dostęp do tych partii jest znacznie utrudniony poprzez działanie wewnętrznych, często nieformalnych mechanizmów blokujących. Otwarty napływ członków zwiększałby wewnętrzną konkurencję w podziale ograniczonej puli stanowisk, a szeroka obecność zwykłych obywateli mogłaby skutkować zadziałaniem oddolnych mechanizmów kontrolnych.

Pula stanowisk publicznych będących przedmiotem zainteresowania partii kadrowych – a dotyczy to zarówno urzędów publicznych, jak i stanowisk w przedsiębiorstwach kontrolowanych bezpośrednio lub pośrednio przez państwo – może obejmować wszystkie poziomy organizacji państwa, albo niektóre z nich lub ich wyselekcjonowane obszary. W Polsce, gdzie system partyjny jest generowany odgórnie, a jednocześnie istnieje stosunkowo silny samorząd lokalny, główne partie nomenklaturowe dominują niepodzielnie na poziomie centralnym administracji państwowej oraz kontrolują niemal w całości poziom regionalny (województwa i większe miasta). Natomiast ich wpływy na szczeblu lokalnym (powiatowym i gminnym) są już zdecydowanie mniejsze, wręcz marginalne.

Nawiązując do piramidy poziomów organizacyjnych w obywatelskich partiach politycznych, strukturę czołowych partii nomenklaturowych w Polsce można przedstawić jako wyrwaną górna część tej piramidy, obejmującą szczyt, poziom regionalny oraz niewielkie fragmenty poziomu lokalnego.

Rpp-piramida-zerwana-lokalnie-v2

Tak mniej więcej wygląda struktura organizacyjna czołowych partii nomenklaturowych w Polsce, do których należą PO, PiS lub SLD, liczące oficjalnie – aczkolwiek według mało wiarygodnych i trudno weryfikowalnych deklaracji tych partii – od 20 do 40 tysięcy członków. Dla wymienionych partii nie warto nawet w stopniu śladowym zaznaczać obecności bazy członkowskiej.

Dla mniejszych partii kadrowych, liczących od kilkuset do paru tysięcy członków (np. Nowoczesna), Rpp-piramida-zerwana-szczytpiramida byłaby jeszcze bardziej ucięta, obejmując jedynie szczyt i wyrywki poziomu regionalnego. Natomiast trudno jest mówić o jakiejkolwiek organizacji w przypadku efemeryd medialnych i partii kanapowych, takich jak Kukiz’15, czy Unia Europejskich Demokratów, których cały stan członkowski ogranicza się od kilku do kilkudziesięciu celebrytów, tudzież posłów pogubionych przejściowo w kombinacjach nomenklaturowych.

Przypadek szczególny Polskiego Stronnictwa Ludowego

W zasadzie wszystkie partie na polskiej scenie politycznej mają charakter nomenklaturowy, ale należy wskazać na jeden wyjątek. Jest nim przypadek Polskiego Stronnictwa Ludowego, partii agrarnej o ponad wiekowych tradycjach, zakorzenionej na obszarach wiejskich głównie w wschodnich i centralnych regionach kraju i posiadającej prawdopodobnie szerszą bazę członkowską. PSL szacuje swoją liczebność na ponad 100.000 członków, lecz tę liczbę jest również trudno w sposób obiektywny zweryfikować. Istnieją jednakże przesłanki pozwalające uznać tę partię za społecznie zakorzenioną i ogarniającą w swoich tradycyjnych regionach wszystkie poziomy organizacji partyjnej. Jest to również jedyna partia silniej reprezentowana na poziomie lokalnym, o czym świadczą jej dobre wyniki w wyborach samorządowych, oraz partia, w której można dostrzec działanie oddolnych procesów decyzyjnych. Są jednak symptomy wskazujące na nomenklaturową naturę tej partii. Mogą o tym świadczyć jej sprawozdania finansowe, które nie wykazują w ogóle lub wykazują w minimalnym stopniu składki członkowskie jako źródło dochodów własnych, w przeciwieństwie do sporych przychodów w formie darowizn. Za „darowiznami” stoją prawdopodobnie rozbudowane systemy poboru „haraczy” od stanowisk publicznych obsadzanych z rekomendacji tej partii, co znajduje potwierdzenie w doniesieniach prasowych GW: Haracz na PSL i stanowi praktykę typową dla partii nomenklaturowych.

Rpp-piramidy-porownanie

Symboliczna ilustracja partii obywatelskiej i partii nomenklaturowych różnych wielkości

Konsekwencje nomenklaturowego systemu partyjnego w Polsce

Nawet uwzględniając szczególny i nie do końca jasny przypadek PSL, można przyjąć, że w Polsce ukształtował się nomenklaturowy system partyjny, który cechuje się niemal całkowitym brakiem obywatelskiej bazy członkowskiej w partiach politycznych. Ma to poważne konsekwencje dla całokształtu życia politycznego w kraju oraz funkcjonowania państwa i demokracji. Wynika to bezpośrednio z niemożności wypełniania funkcji wiążących, kontrolnych i kompetencyjnych, które może wypełnić w ustroju demokratycznym wyłącznie szeroka baza członkowska w obywatelskich partiach politycznych.

Generalna absencja bazy członkowskiej w partiach powoduje zatem:

Brak więzi między społeczeństwem, partiami politycznymi i państwem
Nieobecność szerokich rzesz obywateli w partiach politycznych sprawia, że są one niereprezentatywne i społecznie wyalienowane. Z perspektywy obywateli, partie to instytucje abstrakcyjne, obce, często odstręczające, a nawet wrogie. Również dla partii problemy społeczeństwa są obce. Są one w części odczytywane z sondaży, badań statystycznych czy sprawozdań administracji państwowej, lecz nie wypływają na bieżąco w stałym żywym procesie komunikacji i konsultacji, w drodze bezpośrednich interakcji społecznych oraz sieciowych sprzężeń zwrotnych na linii aparat partyjny – baza członkowska – społeczeństwo. Obywatele i tak zwana klasa polityczna żyją w swoich odrębnych, przedzielonych ogromną przepaścią światach.
Ten brak więzi i wyobcowanie przekłada się na negatywny stosunek społeczeństwa do polityki i państwa. Obywatele nie mając poczucia wpływu na klasę polityczną i procesy polityczne w państwie obojętnieją, wycofują się w wewnętrzną emigrację oraz odczuwają coraz głębsze zniesmaczenie całą sferą publiczną. Powoduje to także olbrzymie szkody w spostrzeganiu demokracji. Demokracja rozczarowuje, deprecjonuje się, wydaje się być martwa i niewnosząca istotnych wartości w życie publiczne. Przez wielu odczuwana jest wręcz jak kolejna forma „okupacji” przez obcą i wrogą społeczeństwu władzę.
Brak mechanizmów demokratycznej kontroli
Brak mas członkowskich w partiach politycznych powoduje, że aparat partyjny nie podlega w zasadzie żadnej oddolnej kontroli. Nie ma wewnątrzpartyjnych mechanizmów oceny i weryfikacji partyjnych funkcjonariuszy oraz ich politycznych poczynań. Aparat partyjny operuje w własnym półświatku, przed nikim nie odpowiada i nie jest rozliczany. Niemal wszystkie partie w Polsce są zarządzane odgórnie w autorytarnym lub korporacyjnym stylu bazując na nieprzejrzystych, często patologicznych współzależnościach wewnątrz partyjnej nomenklatury.
Brak oddolnej kontroli doprowadza z czasem do kartelizacji klasy politycznej, która  w dużej mierze realizuje swoje interesy grupowe ponad podziałami partyjnymi w kontrze do reguł demokratycznego państwa prawnego i interesów społeczeństwa obywatelskiego. Klasa polityczna strzeże solidarnie swojej uprzywilejowanej pozycji oraz wyłączności na władzę w państwie traktując państwo oraz jego zasoby i instytucje jak łup do podziału.
Jednym z przejawów kartelizacji klasy politycznej jest masowy charakter zjawiska częstego zmieniania barw partyjnych przez przedstawicieli nomenklatury, czy też doraźnego tworzenia coraz to nowych szyldów partyjnych. Zjawisko takie w tej skali jest niewyobrażalne w klasycznej demokracji opartej na obywatelskich partiach politycznych, gdzie działacze partyjni reprezentują na ogół stabilną członkowską bazę, która ich w demokratycznych procesach najpierw mianuje, a potem rozlicza z postaw, dokonań i czynów.
Brak kompetencji merytorycznych
Ponieważ tylko szeroka baza członkowska może wnosić w życie polityczne bogactwo praktycznych kompetencji z najprzeróżniejszych obszarów i kontekstów społecznych, brak tej bazy oznacza w sposób oczywisty niedobór tych kompetencji, zarówno w partiach, jak i w życiu publicznym. Konsekwencją jest niska jakość kadr politycznych, jałowość programów partyjnych oraz niedojrzałość, niepraktyczność i aspołeczność polityk realizowanych przez partie w państwie. Dotyka to również jakości procesów legislacyjnych, całokształtu systemów  prawnych oraz praktyk wykonawczo-administracyjnych. Rozwiązania wdrażane przez władze państwowe są nieżyciowe, niedopracowane i niedostatecznie skonsultowane z zainteresowanymi środowiskami. Znane jest zjawisko notorycznego poprawiania aktów prawnych tuż po ich wdrożeniu i ujawnieniu w praktyce ich kompromitujących błędów i niedoróbek.
Chroniczny brak kompetencji klasy politycznej prowadzi do trwałych wynaturzeń w funkcjonowaniu państwa i demokracji. Przykładem takiego wynaturzenia jest wykształcenie się tak zwanej Polski Resortowej oraz wypaczenie pierwotnych funkcji ustrojowych przynależnych władzom ustawodawczym i wykonawczym. Polega to z grubsza na tym, że środowiska nomenklaturowe zainteresowane głównie podziałem wpływów w administracji państwowej, a nie dysponujące stosownymi kompetencjami, oddelegowują większość pracy merytorycznej i legislacyjnej na podległe sobie resorty w administracji państwowej. W rezultacie gro ustaw determinujących porządek prawny w państwie powstaje w resortach administracji rządowej, które uwzględniają naturalnie głównie urzędnicze potrzeby i interesy stojące często w sprzeczności do potrzeb i interesów polskich obywateli. Władza ustawodawcza została w tym modelu zdegradowana do bezwolnej, pasywnej, wręcz fasadowej instytucji, która bezmyślnie, bez zbędnych dyskusji zatwierdza wszystko co do zatwierdzenia napłynie z resortów rządowych oraz central partyjnych.
Brak mas członkowskich w partiach politycznych oraz wnoszonych przez nie kompetencji powoduje, że partie polityczne i władza ustawodawcza nie są zdolne do należytego wypełniania prawotwórczej funkcji, powierzonej im przez konstytucję i porządek demokratyczny. W naturze demokracji leży, że to obywatele poprzez swoją działalność w partiach politycznych oraz poprzez wolno wybranych przedstawicieli stanowią w drodze demokratycznych procesów decyzyjnych porządek prawny w państwie, a czynią to w interesie obywateli oraz w imię dobra wspólnego. Natomiast rolą aparatów partyjnych, władzy wykonawczej i administracji państwowej jest wdrażanie woli obywateli w życie. W systemach nomenklaturowych mechanizm ten się całkowicie odwraca. To administracja państwowa i powiązana z nim nomenklatura partyjna stanowią prawo w państwie, uwzględniając przy tym głównie własne potrzeby i interesy, które stoją często w sprzeczności do potrzeb i interesów pozbawionych wpływu na państwo obywateli.

Porównanie systemów partyjnych Hiszpanii, Niemiec i Polski

Graficzna prezentacja systemów partyjnych Hiszpanii, Niemiec i Polski ma na celu zilustrowanie stopnia reprezentatywności partii politycznych w tych krajach oraz różnic między obywatelskimi i nomenklaturowymi systemami partyjnymi. Dlatego wielkość krajów oraz liczebność partii – zwłaszcza tych o charakterze powszechnym – będzie oddana w możliwie wiernych proporcjach.

Wszystkie trzy kraje łączy to, że są stosunkowo duże licząc od 38 do 82 milionów mieszkańców, należą do podobnego kręgu kulturowego i wybierają swoje parlamenty stosując ordynacje proporcjonalne.

Hiszpania

Rpp-countries Spain

Reprezentatywność partii politycznych w Hiszpanii
Około 2 mln członków partii na 36,5 mln wyborców [ 1/18 – 5,5% ]

Stopień partycypacji obywatelskiej w hiszpańskich partiach politycznych jest bardzo wysoki wynosząc około 5,5 procenta, co oznacza, że do partii politycznych należy jeden na osiemnastu wyborców.

Warto zaznaczyć, że Hiszpania jest pod wieloma względami krajem podobnym do Polski. Dotyczy to terytorium i populacji kraju, kultury, mentalności, struktury terytorialnej i wielkości okręgów wyborczych. Również najnowsza historia obu krajów wykazuje pewne analogie. Hiszpania ponad dekadę przed Polską weszła na drogę demokracji po przezwyciężeniu tamtejszej dyktatury faszystowskiej.

Systemy wyborcze w Hiszpanii i w Polsce są także bardzo podobne, z tą jednak zasadniczą różnicą, że w Hiszpanii nie obowiązuje próg wyborczy w skali całego kraju. Dlatego partie, które chcą coś znaczyć na krajowej scenie politycznej, muszą być silnie reprezentowane, zakorzenione i konkurencyjne w niemal każdym z 52 regionów kraju. Tym głównie należy tłumaczyć wyjątkowo wysoką reprezentatywność partii politycznych w Hiszpanii.

Niemcy

Rpp-countries Germany

Reprezentatywność partii politycznych w Niemczech
Około 1,6 mln członków partii na 61,5 mln wyborców [ 1/38 – 2,6% ]

Współczynnik partycypacji obywatelskiej w niemieckich partiach politycznych przedstawia się solidnie i wynosi około 2,6%. Oznacza to, że na jednego członka partii przypada mniej więcej 38 wyborców.

Niemcy wybierają parlament w systemie mieszanym. Połowę deputowanych wybiera się w jednomandatowych okręgach wyborczych, w których każdy obywatel może korzystać w sposób wolny z prawa do kandydowania.

Specyfiką niemieckiego systemu politycznego jest daleko idąca prawna regulacja ustroju partii politycznych, która wymusza na partiach respektowanie demokratycznych zasad działania oraz zakazuje stosowania praktyk autorytarnych. Do tych zasad należą: nakaz otwartości, obowiązek oddolnego sposobu podejmowania decyzji, ochrona praw szeregowych członków partii, pełna autonomia struktur terytorialnych w ich obszarach działania i tym podobne. Również wybór partyjnych kandydatów na parlamentarzystów musi być dokonywany autonomicznie przez właściwe struktury terytorialne w drodze demokratycznych prawyborów, a wtrącanie się innych instancji partyjnych w ich przebieg jest zakazane.

Polska

Rpp-countries Poland

Reprezentatywność partii politycznych w Polsce
Szacunkowo od 100 tys do 200 tys członków partii na 30 mln wyborców
[ min: 1/300, max: 1/150, ∅ 1/200 – 0,5% ]

W Polsce panuje nomenklaturowy system partyjny, stąd partycypacja obywatelska w partiach jest dramatycznie niska. W przypadku Polski sporą trudność sprawia ustalenie faktycznej liczby członków partii politycznych, ponieważ dane pochodzące z partyjnych źródeł wydają się być mało wiarygodne i są prawdopodobnie mocno zawyżone, natomiast brakuje w kraju instytucji zdolnych do ich obiektywnego ustalenia. Liczbę obywateli należących do partii politycznych szacuje się na od 100 do 200 tysięcy, a tutaj zakłada się wartość średnią 150 tysięcy. Przyjmując to założenie, współczynnik partycypacji obywatelskiej w polskich partiach politycznych wynosiłby pół procenta. Zatem jeden członek partii politycznej przypadałby na 200 wyborców.

Poziom partycypacji obywatelskiej w polskich partiach politycznych jest kompromitujący dla polskiej demokracji, zwłaszcza gdy się uwzględni fakt, że jest on znacznie zawyżony dzięki jedynej partii środowiskowo zakorzenionej, jaką jest PSL, które liczy prawdopodobnie tylu członków, co wszystkie pozostałe partie razem wzięte.

Podsumowanie

Demokracja bez obywateli, a więc również bez ich odpowiednio licznej reprezentacji w partiach politycznych, jest demokracją martwą. Systemowe uprzywilejowanie czy tolerowanie partii nomenklaturowych w państwie nie da się pogodzić z demokracją. Niestety, tak stało się w Polsce, gdzie pełnię władzy politycznej, zwłaszcza na szczeblu centralnym, przechwyciły pod osłoną szczególnych przywilejów i ograniczeń prawnych wyalienowane, samowładne i nieprzystępne dla obywateli środowiska nomenklaturowe. Stan ten jest sprzeczny z interesem państwa i obywateli, a więc powinien być czym prędzej zmieniony poprzez podjęcie stosownych reform ustrojowych, które usuną blokady systemowe – a jeszcze lepiej – wprowadzą silne zachęty systemowe dla szerokiej partycypacji polskich obywateli w życiu politycznym własnego kraju.

Zasadnicza blokada obywatelskiej aktywności — w rzeczy samej odbierająca polskim obywatelom polityczną suwerenność i podmiotowość — jest wbudowana w ordynacji wyborczej do Sejmu, która narusza podstawowe zasady demokratycznych wyborów — w pierwszym rzędzie zasadę powszechności i równości wyborów. Wyklucza ona z uczestnictwa w wyborach obywateli bezpartyjnych i zrzeszonych lokalnie poprzez odebranie im możliwości swobodnego kandydowania oraz wszelkich szans wybieralności. W ten sposób zapewniono scentralizowanym nomenklaturom partyjnym uprzywilejowaną pozycję i wyłączność na prowadzenie polityki w państwie. Zablokowanie partycypacji obywatelskiej od dołu, sztucznie wytworzona „bezkonkurencyjność wyborcza” i hegemonia centralnie kierowanych aparatów partyjnych oraz brak mechanizmów oddolnej kontroli, weryfikacji i wymiany elit politycznych — to kluczowe czynniki, które cementują alienację i kartelizację systemu partyjnego w Polsce.

Drugą istotną barierą obywatelskiej partycypacji w życiu publicznym jest głęboko patologiczny ustrój partii politycznych, który w niedostatecznym stopniu zapobiega autokratycznym, korporacyjnym i izolacyjnym praktykom w ich funkcjonowaniu. Dlatego nieodzowne są zmiany w ustawie o partiach politycznych, które zagwarantują zachowanie w ich wewnętrznym i zewnętrznym działaniu elementarnych standardów demokratycznych oraz przywrócą im charakter instytucji pożytku publicznego, które – zgodnie z literą i duchem konstytucji – będą służyć obywatelom jako sprawny instrument demokratycznego kształtowania i wyrażania ich woli oraz szeroka platforma rozwijania ich politycznej aktywności.

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

w

Connecting to %s