Krótka historia narodzin demokracji w Niemczech

Demokracja w innych krajach

Niniejszy artykuł zakreśla krótką historię narodzin demokracji w powojennych Niemczech, przy czym celem nie jest przekaz wiedzy historycznej, lecz prezentacja modelowego procesu konstytuowania systemu demokracji przedstawicielskiej, który w Niemczech po upadku reżimu nazistowskiego musiał być przeprowadzony niejako ‚od zera’.

Szkic przedstawia rezultaty pierwszych czterech wyborów do Bundestagu w latach 1949-1961 z wyszczególnieniem liczby podmiotów politycznych wchodzących do parlamentu, udziału sił marginalnych oraz innych wybranych parametrów procesów wyborczych. 

Tło historyczne

Rozwój demokracji w Niemczech po II Wojnie Światowej ma charakter modelowy. Wynika to ze specyficznych uwarunkowań politycznych, w jakich znalazły się ówczesne Niemcy. Najistotniejsze z nich to:

  • Niemal całkowity materialny i moralny upadek państwa niemieckiego, któremu towarzyszyła gorycz wojennej porażki wraz z rodzącym się poczuciem winy za wywołanie najbardziej ludobójczej w dziejach ludzkości wojny.
  • Dążenie nowych elit państwowych, władz okupacyjnych i części społeczeństwa niemieckiego do wyciągnięcia wniosków z fiaska Republiki Weimarskiej oraz wyrosłej na jej słabościach totalitarnej dyktatury, jak również stworzenia silnych systemowych gwarancji dla rozwoju demokratycznego państwa prawnego i społeczeństwa obywatelskiego.
  • Sprzyjające warunki wewnętrzne i zewnętrzne dla przemyślnego projektowania demokracji i państwa prawa „od nowa”.
  • Globalna rywalizacja systemów politycznych między Wschodem i Zachodem prowadzona w klimacie Zimnej Wojny

Jako system wyborczy w wyborach do parlamentu wybrano w Niemczech ordynację mieszaną w wariancie spersonalizowanej ordynacji proporcjonalnej (ang. Mixed Member Proportional MMP). Ze szczegółami funkcjonowania tego systemu można się zapoznać z odnośników załączonych w przypisach.[1]

Proces tworzenia instytucji demokratycznych w Niemczech poprzedził okres przejściowy 1945-1949, w którym miały miejsce między innymi:

  • inicjacja procesów denazyfikacyjnych,
  • zakaz działalności ugrupowań totalitarnych,
  • uchwalenie nowej konstytucji gwarantującej podstawy demokratycznego państwa prawa,
  • przyjęcie restryktywnego prawa regulującego ustrój partii politycznych w celu wykluczenia niedemokratycznych praktyk wewnątrz organizacji politycznych oraz zabezpieczenia ich otwartego, obywatelskiego i oddolnego charakteru (zob. Porównanie ustroju partii politycznych w Polsce i w Niemczech [2])
  • tworzenie nowych partii politycznych, w nielicznych przypadkach również restauracja partii zdelegalizowanych wcześniej przez nazistów, jak np. w przypadku socjaldemokratycznej SPD.

Wybory do Bundestagu 1949

Pierwsze wybory do Bundestagu odbyły się w 1949 roku, a więc cztery lata po zakończeniu wojny i upadku nazistowskiego reżimu. Do niemieckiego parlamentu dostało się 14 różnych podmiotów politycznych wliczając w to trzech przedstawicieli niezależnych. Uwzględniając podmioty wchodzące w skład koalicji wyborczych można mówić nawet o 18 podmiotach politycznych wybranych do pierwszego po II WS niemieckiego parlamentu.

W pierwszych wyborach do Bundestagu nie obowiązywały progi wyborcze. Około 5% głosów oddano na partie, które nie zdołały dostać się do parlamentu. Frekwencja wyborcza wynosiła 78,5 %.

Należy zaznaczyć, że były to jedyne wybory w historii powojennych Niemiec, w których do parlamentu dostali się kandydaci niezależni. Poparcie dla kandydatów niezrzeszonych było spore, ponieważ głosowało na nich 1 141 647 wyborców, co stanowiło wówczas około 4,8 % wszystkich osób uprawnionych do głosowania. Dla porównania: w następnych wyborach do Bundestagu kandydaci niezależni otrzymali w sumie zaledwie 17 tys. głosów.

Wyniki pierwszych wyborów do Bundestagu wskazują, że 4 lata po upadku nazistowskiego reżimu scena polityczna w Niemczech była jeszcze rozproszona, aczkolwiek główne partie polityczne CDU/CSU, SPD i FDP miały już wtedy ugruntowaną pozycję uzyskując wspólnie 72 % miejsc w niemieckim parlamencie.

Wybory do Bundestagu 1953

W regulaminowym czasie, to znaczy po 4 letniej kadencji parlamentu, podczas której miały miejsce naturalne procesy konsolidowania, negocjowania, promowania i organizowania niemieckiej sceny politycznej odbyły się w 1953 roku drugie wybory do Bundestagu. Tym razem do parlamentu dostało się 7 podmiotów politycznych. W wyborach tych nadal nie zastosowano mechanizmu progu wyborczego.

Główne partie polityczne CDU/CSU, SPD i FDP umocniły swoją dominację na scenie politycznej uzyskując w sumie 83,5 % miejsc w parlamencie. Na partie, które nie zdołały dostać się do parlamentu głosowało 6,5% wyborców. Frekwencja wyborcza wynosiła 86%.

W wyborach tych żaden kandydat niezależny nie zdołał uzyskać mandatu, a na kandydatów niezależnych oddano zaledwie 17 tys. głosów.

Wybory do Bundestagu 1957

Po kolejnej regulaminowej 4 letniej kadencji parlamentu w wyborach do Bundestagu w 1957 roku mandaty uzyskało już tylko 5 podmiotów politycznych. Jeden mandat należący do partii Freie Deutsche Volkspartei (FVP) można pominąć, ponieważ został on uzyskany na podstawie szczególnych regulacji dotyczących Berlina Zachodniego.

W wyborach do Bundestagu w 1957 roku po raz pierwszy wprowadzono 5% próg wyborczy w skali całego kraju. Kandydaci niezależni i partyjni startujący z okręgów większościowych nie byli i nie są do dzisiaj objęci ograniczeniem progowym. Ponadto wraz z progiem wyborczym w skali kraju wprowadzono Regułę Mandatu Podstawowego (Grundmandatklausel) całkowicie zwalniającą z ograniczenia progowego partie, które zdołały zdobyć w większościowych okręgach wyborczych co najmniej trzy bezpośrednie mandaty. Jak dotąd reguła ta zadziałała dwukrotnie, przy czym po raz pierwszy zdarzyło się to właśnie w roku 1957. Wynik działania tego mechanizmu widzimy na diagramie. Partia Niemiecka (Deutsche Partei – DP) oznaczona w grafice kolorem niebieskim otrzymała 3,4% ogólnie oddanych głosów, a więc liczbę głosów poniżej obowiązującego progu, jednakże uzyskawszy w okręgach większościowych 6 bezpośrednich mandatów zdołała w oparciu o Regułę Mandatu Podstawowego wprowadzić do Bundestagu 17 parlamentarzystów na prawach frakcji parlamentarnej.

Wprowadzenie progu wyborczego w wyborach do Bundestagu nie dokonało „spustoszeń” na niemieckiej scenie politycznej. Udział głosów zmarnowanych, czyli głosów oddanych na podmioty polityczne, które nie dostały się do parlamentu wynosił 6,7%, a więc był zbliżony do tego z poprzednich wyborów (6,5%), w których progi wyborcze nie obowiązywały.

Frekwencja wyborcza w 1957 roku wynosiła 87,8%.

Wybory do Bundestagu 1961

Ostatnim prezentowanym w tej serii wynikiem jest wynik wyborów do Bundestagu z 1961 roku. Po kolejnej regulaminowej kadencji, a więc po 16 latach od zakończenia II WS oraz po 12 latach od przeprowadzenia w Republice Federalnej Niemiec pierwszych demokratycznych wyborów scena polityczna się ostatecznie ustabilizowała i przybrała formę niezmienną przez następne 22 lata. Dopiero wybór partii Zielonych w 1983 roku oraz wejście do Bundestagu wschodnio-niemieckiej partii PDS w 1990 roku (drugi przypadek zadziałania Reguły Mandatu Podstawowego) urozmaiciły nieco niemiecką scenę polityczną. Przez ponad dwie dekady dominującym i kształtującym politykę Niemiec był trójkolorowy układ trzech głównych stronnictw politycznych: chrześcijańsko-demokratycznej koalicji CDU/CSU, socjaldemokratycznej SPD oraz mniejszej, ale grającej często istotną rolę języczka uwagi liberalnej FDP.

Ustabilizowanie sceny politycznej w Niemczech nie oznaczało w żadnym wypadku jej „zabetonowania”. Wręcz przeciwnie. Wbrew powszechnym w Polsce fałszywym stereotypom otwartość systemu politycznego w dojrzałych demokracjach nie polega na obecności wielkiej liczby różnorodnych i zmiennych podmiotów politycznych, lecz na otwartości, drożności, wewnętrznej dynamice i żywotności ugruntowanych, powszechnych, obywatelskich i wewnętrznie demokratycznych partii politycznych.

W 1961 roku w Niemczech do partii politycznych należał ponad milion obywateli, co przy ówczesnej liczbie 37 milionów obywateli uprawnionych do głosowania oznaczało, że jeden obywatel na blisko 40 wyborców udzielał się aktywnie w życiu społeczno-politycznym kraju poprzez członkostwo i aktywność w partii politycznej.

Po 1961 roku nastąpiła eksplozja obywatelskiego zaangażowania politycznego i wzrostu reprezentatywności partii politycznych. Liczba członków partii wzrastała stale, by osiągnąć u progu lat 80-tych poziom ponad 2,5 miliona obywateli. Po osiągnięciu tego szczytu liczba członków partii politycznych w Niemczech systematycznie maleje, co jest jedną z oznak lekkiego kryzysu demokracji obserwowanego w całym świecie zachodnim. Na dzień dzisiejszy liczba członków partii politycznych w Niemczech wynosi około 1,6 miliona, co oznacza poziom politycznej partycypacji obywateli podobny do tego z roku 1961.

Dla porządku należy dodać, że w wyborach do Bundestagu w 1961 roku wzięło udział 87,7% obywateli uprawnionych do głosowania, a 5,6% głosów zostało oddanych na partie, które nie zdołały wprowadzić swoich przedstawicieli do parlamentu.

Podsumowanie i wnioski

Podstawowe fakty z pierwszych czterech wyborów do Bundestagu zostały zestawione w poniższej tabeli, przy czym na szczególną uwagę zasługują informacje w kolumnach: Liczba podmiotów w BT (Bundestagu), Udział partii powszechnych w Bundestagu oraz % głosów zmarnowanych.

Rok Kadencja w latach Upływ lat od II WS Liczba podmiotów  w BT Udział partii powszechnych w Bundestagu % głosów ‚zmarnowanych’ Frekwencja wyborcza
1949 4 4 14 72,0 % 5,9 % 78,5 %
1953 4 8 7 83,5 % 6,5 % 86,0 %
1957 4 12 5 96,4 % 6,7 % 87,8 %
1961 4 16 4 100 % 5,6 % 87,7 %

Konsolidacja sceny politycznej

W zestawieniu wyraźnie dostrzegalny jest proces konsolidacji sceny politycznej wyrażający się zmniejszaniem ilości podmiotów politycznych wchodzących do parlamentu oraz stopniowym wzrostem dominacji powszechnych (tzn. masowych, centrowych i obywatelskich) ugrupowań politycznych.

W pierwszych wyborach w 1949 roku, a więc 4 lata po zakończeniu wojny i wstępnym okresie organizowania sceny politycznej dostało się do parlamentu aż 14 niezależnych od siebie podmiotów politycznych. Gdy odejmiemy od tego trzech kandydatów niezależnych możemy przyjąć liczbę 11 podmiotów, ale uwzględniając zarówno kandydatów niezależnych, jak i partie wchodzące w koalicje wyborcze możemy mówić nawet o 18 lub więcej podmiotach, które reprezentowały naród  w pierwszym Bundestagu.

Z kadencji na kadencję liczba podmiotów wchodzących do Bundestagu malała by po 16 latach od zakończenia wojny przyjąć ostateczną formę trzech głównych formacji politycznych w postaci konserwatywno-chrześcijańskiej koalicji siostrzanych partii CDU i CSU, socjaldemokratycznej SPD i liberalnej FDP. Układ ten zdominował politykę Niemiec na następne dekady.

W procesie kształtowania się demokracji przedstawicielskiej w Niemczech po II WS należy wyróżnić następujące cechy charakterystyczne: (a) wymagany czas i liczba cykli wyborczych, (b) naturalny charakter procesów demokratyzacyjnych, (c) otwartość i partycypacyjność systemu politycznego oraz (d) spójność i synergia rozwiązań systemowych.

Czas i liczba cykli wyborczych

Proces konsolidacji nowo powstającej niemieckiej sceny politycznej zajął 16 lat i wymagał przeprowadzenia czterech pełnych cykli wyborczych. Wydaje się, że właśnie taka ilość czasu, czyli okres od jednej do dwóch dekad oraz przejście 3-5 cykli wyborczych są niezbędne dla dopełnienia naturalnych procesów konstytuowania się demokracji parlamentarnej „od zera”, o ile odbywają się one w miarę stabilnych i sprzyjających warunkach.

Naturalny charakter procesów demokratycznych

Na podkreślenie zasługuje naturalny charakter procesów demokratyzacyjnych w powojennych Niemczech. Z wyjątkiem zakazu działalności partii totalitarnych architekci demokracji niemieckiej wykazali się dużą wstrzemięźliwością w ingerowaniu w ewolucyjne w swojej istocie polityczne procesy formacyjne. Siłom politycznym, członkom partii i wyborcom dano odpowiedni zasób czasu i środków na przeprowadzenie procesów integracyjnych, które obejmowały między innymi:

  • Prace merytoryczno-programowe
  • Promocję programów politycznych
  • Werbunek członków i organizowanie struktur partyjnych
  • Negocjacje programowe i zjednoczeniowe między podmiotami politycznymi
  • Przepływy członków i elektoratów między formacjami politycznymi

Generalnie można uznać, że proces kształtowania nowej sceny politycznej w Niemczech odbywał się w drodze negocjacji, przekonywania i włączania, a nie w drodze systemowego wykluczania.

Zwróćmy uwagę na kwestię wprowadzenia progu wyborczego, który jest szczególnym instrumentem wymuszającym zachowania integracyjne. 5% próg wyborczy w skali kraju, który w Niemczech dotyczy praktycznie tylko ogólnokrajowych partii politycznych został wprowadzony dopiero w trzecim cyklu wyborczym, czyli w wyborach 1957 roku, kiedy scena polityczna była już w dużej mierze ustabilizowana. Wprowadzenie progu wyborczego nie doprowadziło do większego odsiewu marginalnych ugrupowań politycznych, a udział głosów straconych, czyli głosów oddanych na ugrupowania, które nie zdołały się dostać do parlamentu pozostał na poziomie progu naturalnego wynoszącego w niemieckich warunkach mniej więcej od 2% do 8% głosów wyborców. Z dużą dozą pewności można założyć, że gdyby bariera progowa została wprowadzona w pierwszych wyborach do Bundestagu, w 1949 roku, to około 25% głosów wyborców już na samym starcie procesów demokratyzacyjnych w Niemczech uległaby „brutalnej anihilacji” z poważnymi konsekwencjami dla reprezentatywności systemu politycznego, stopnia jego akceptacji i  obywatelskiej partycypacji, jak również głębi naturalnych procesów demokratycznych poprzez prace programowe, przekonywanie i łączenie.

Otwartość systemu i obywatelska partycypacja

W naturalnym przebiegu procesów demokratycznych ogromną rolę odegrała dbałość o otwarty i oddolny charakter systemu politycznego, jak również o jak najszerszą partycypację zwykłych obywateli w procesach demokratycznych. Zasadnicze znaczenie miały tutaj:

  1. Otwartość systemu wyborczego umożliwiającego suwerenny udział w procedurach wyborczych kandydatom niezależnym i podmiotom lokalnym, które dysponują punktowo silnym mandatem społecznym (patrz: Reguła Mandatu Podstawowego). Ordynacja wyborcza jest zatem otwarta „od dołu” gwarantując każdemu obywatelowi bierne i czynne prawo wyborcze oraz wymuszając od wszystkich podmiotów politycznych pracę organiczną u podstaw, zakorzenienie społecznie w terenie oraz walkę o poparcie i demokratyczną legitymizację w warunkach otwartej rywalizacji na poziomie lokalnym.
  2. Ustawowe regulacje ustroju partii politycznych, które narzucają demokratyczny porządek partiom politycznym poprzez nakaz otwartości, jawności działania i przestrzegania norm demokratycznych. Ustawy chronią prawa i podmiotowość decyzyjną szeregowych członków partii oraz nakładają obowiązek przeprowadzania autonomicznych lokalnych prawyborów wyłaniających partyjnych kandydatów na parlamentarzystów i inne stanowiska publiczne. Również finansowanie partii politycznych jest w dużej części uzależnione od liczby członków partii oraz ich aktywności.

Starania niemieckich twórców demokracji o otwartość i obywatelską partycypację przyniosły wymierne rezultaty, które wyrażają się w powszechnej akceptacji systemu demokratycznego przez społeczeństwo niemieckie, wyjątkowo wysokiej frekwencji wyborczej w wyborach do Bundestagu (80-90%), jak również w dużym poziomie członkostwa obywateli niemieckich w partiach politycznych i organizacjach społecznych. W roku 1961 do partii politycznych należało ponad milion obywateli, co stanowiło około jednego członka partii na niecałe 40 uprawnionych do głosowania obywateli. Wysoki poziom nasycenia i obywatelskiej partycypacji gwarantuje silne zakorzenienie systemu politycznego w społeczeństwie, duży stopień reprezentatywności i legitymizacji systemu demokratycznego oraz bliskie, żywe sprzężenie woli politycznej narodu z polityką państwa na wszystkich szczeblach. Godnym podkreślenia walorem jest również wysoki stopień kompetencji systemu politycznego, który jest sumą najprzeróżniejszych kompetencji szerokich rzesz najaktywniejszych politycznie obywateli.

Spójność i synergia rozwiązań systemowych

Ostatnim aspektem, który warto wyróżnić jest spójność i synergia całokształtu rozwiązań systemowych przyjętych przez architektów niemieckiej demokracji. Niektóre elementy systemu zostały już wymienione. Obok nich warto wymienić w wielkim skrócie inne obszary systemowe, które odgrywały ważną rolę w kształtowaniu demokratycznego państwa prawnego w Niemczech. Do najważniejszych z nich należą:

  • Konstytucyjne gwarancje ochrony podstawowych praw człowieka i obywatela jako fundamentu ustroju państwa.
  • Konstytucyjne gwarancje praworządności, równowagi władz publicznych i niezależności wymiaru sprawiedliwości.
  • Prymat dobra wspólnego i pokoju socjalnego nad partykularnymi interesami partnerów społecznych. Najsłynniejszym przejawem stosowania tej filozofii jest art. 14.2 niemieckiej konstytucji w brzmieniu „Własność zobowiązuje. Korzystanie z własności powinno zarazem służyć dobru ogółu.”.  Z filozofii tej wypływa również obowiązek zachowywania postaw koncyliacyjnych w rozstrzyganiu konfliktów interesów.
  • Dbałość o rzeczowość i wysoki poziom debaty publicznej z przypisaniem szczególnej roli mediom publicznym narzucającym wysokie standardy całemu otoczeniu medialnemu.
  • Dbałość o powszechną edukację społeczno-polityczną obywateli z wykorzystaniem systemów oświatowych, mediów publicznych oraz wyspecjalizowanych instytucji państwowych i niepublicznych.

Generalnie należy uznać, że większość komponentów systemu politycznego w Niemczech została gruntownie przemyślana, wyważona i skorelowana w celu ukształtowania stabilnego systemu demokratycznego, w którym szerokie rzesze chętnych i aktywnych obywateli mają pełną swobodę podmiotowego uczestnictwa w życiu politycznym własnego kraju oraz otwartą możliwość uczestnictwa w demokratycznych procesach decyzyjnych, natomiast instytucje pożytku publicznego, do których zalicza się również partie polityczne mają obowiązek publiczny służenia obywatelom jako instrument ich efektywnej, szerokiej i oddolnej partycypacji w życiu publicznym.

Sądząc po sprawności niemieckiej demokracji oraz żywotności niemieckiego społeczeństwa obywatelskiego będących w ostatnim półwieczu źródłem prestiżu i siły państwa niemieckiego cele zamierzone przez architektów niemieckiej demokracji zostały w dużej mierze osiągnięte.


Przypisy

[1] Krótkie filmowe prezentacje spersonalizowanej ordynacji proporcjonalnej (Mixed Member Proportional – MMP) na przykładzie systemów wyborczych w Nowej Zelandii i w Niemczech.

 

Nowa Zelandia
(jęz. angielski)
http://www.youtube.com/watch?v=8Uk44aykGg4&w=320
Niemcy
(jęz. niemiecki)
http://www.youtube.com/watch?v=T36o62wGMNs&w=320

[2] Porównanie ustroju partii politycznych w Polsce i w Niemczech, bisnetus, 2014

[3] Wyniki wyborów w latach 1949-1961 ze źródeł niemieckich z wyszczególnieniem liczby miejsc uzyskanych przez partie w parlamencie. W odróżnieniu od diagramów sporządzonych na potrzeby tego opracowania źródła niemieckie traktują koalicję CDU/CSU zwykle jako jedną formację polityczną.


©CC-BY 2016, ∇ 23.02.2016 Δ 28.03.2016

 

 

Advertisements

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s