Porównanie ustroju partii politycznych w Polsce i w Niemczech

Demokracja w innych krajach, Demokracja w Polsce, demokratyczne zasady i wartości

Działalność partii politycznych jest jednym z najistotniejszych czynników wpływających na prawidłowe funkcjonowanie demokracji. W opinii wielu polskich obywateli, w tym mojej, sposób działania polskich partii politycznych jest wielce niezadowalający.

Funkcjonowanie partii i systemów politycznych jest tematem niedostatecznie poruszanym w polskiej debacie publicznej. Opinia publiczna nie posiada podstawowej wiedzy o modelach i zasadach działania partii politycznych, o kryteriach jakościowych pozwalających na ich rzetelną ocenę oraz o roli, prawach i obowiązkach organizacji politycznych w systemach demokratycznych.

W niniejszym artykule przedstawiam szczególny przypadek regulacji prawnych dotyczących ustroju partii politycznych w Niemczech zestawiając go z analogicznymi rozwiązaniami w Polsce.

W opracowaniu tym będę próbował przedstawić suche fakty w formie cytatów przepisów prawnych okraszając je śródtytułami i tylko w wyjątkowych przypadkach krótkimi komentarzami. Niektóre obszerniejsze kwestie ujmę w formie streszczenia. W zestawieniu przepisów prawnych uwzględniam tylko te, które odnoszą się do praw, obowiązków, funkcji i porządku wewnętrznego partii politycznych. Pomijam natomiast szereg kwestii, które są nieistotne w świetle podjętej w tym artykule tematyki lub są podobnie rozstrzygnięte w obu krajach. Do pominiętych zagadnień należą na przykład formalne procedury rejestrowania partii politycznych, szczegóły sprawozdawczości finansowej, regulacje dotyczące obcokrajowców i mniejszości narodowych, zakaz działalności organizacji o charakterze totalitarnym i tym podobne.

Przepisy prawne regulujące ustrój partii politycznych w Polsce i w Niemczech

Poziom prawa konstytucyjnego

Konstytucja RP [1]  w odniesieniu do partii politycznych stanowi:

11.1 Rzeczpospolita Polska zapewnia wolność tworzenia i działania partii politycznych. Partie polityczne zrzeszają na zasadach dobrowolności i równości obywateli polskich w celu wpływania metodami demokratycznymi na kształtowanie polityki państwa.

11.2 Finansowanie partii politycznych jest jawne.

Konstytucja niemiecka Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland [3] mówi natomiast:

§ 21. Partie współuczestniczą w kształtowaniu woli politycznej narodu. Mogą być one zakładane w sposób nieskrępowany. Ich wewnętrzny porządek musi odpowiadać zasadom demokratycznym. Partie muszą publicznie składać sprawozdania o pochodzeniu i wykorzystywaniu własnych środków oraz własnego majątku.

Jak widzimy, postanowienia konstytucji w obu krajach mimo drobnych różnic w stawianiu punktów ciężkości wyrażają zbliżone intencje ich twórców w stosunku do partii politycznych.

Poziom regulacji ustawowych

Obowiązująca w Polsce Ustawa o partiach politycznych [2]  reguluje ustrój partii politycznych w sposób następujący:

Art. 1.1. Partia polityczna jest dobrowolną organizacją, występującą pod określoną nazwą, stawiającą sobie za cel udział w życiu publicznym poprzez wywieranie metodami demokratycznymi wpływu na kształtowanie polityki państwa lub sprawowanie władzy publicznej.

Art. 8. Partie polityczne kształtują swoje struktury oraz zasady działania zgodnie z zasadami demokracji, w szczególności przez zapewnienie jawności tych struktur, powoływania organów partii w drodze wyborów i podejmowania uchwał większością głosów.

Art. 9.2. Statut partii politycznej uchwala zgromadzenie ogólne członków partii lub zgromadzenie ich demokratycznie wybranych przedstawicieli.

Art. 10. Członek partii politycznej ma prawo do wystąpienia z niej.

To jest w zasadzie wszystko. Można jeszcze nadmienić, że polska ustawa nadaje partiom osobowość prawną oraz nakazuje uregulować w statucie partii kwestie takie, jak nabywanie i utrata członkostwa, prawa i obowiązki członków, tryb powoływania władz oraz tryb tworzenia i likwidowania terenowych jednostek organizacyjnych.

W niemieckiej ustawie o partiach politycznych Parteiengesetz (PartG) [4] czytamy natomiast:

O konstytucyjnych podstawach i zadaniach partii politycznych

§ 1.1. Partie są w świetle prawa konstytucyjnego istotnym elementem wolnościowego porządku demokratycznego. Poprzez wolny i stały współudział w kształtowaniu woli politycznej narodu wypełniają one powierzone im konstytucją zadanie publiczne.

§ 1.2. Partie współuczestniczą w kształtowaniu woli politycznej narodu we wszystkich sferach życia społecznego, w szczególności poprzez wpływ na kształtowanie opinii publicznej, pobudzanie i pogłębianie świadomości politycznej, inspirowanie aktywnego udziału obywateli w życiu politycznym, rozwijanie kompetencji zdolnych obywateli w celu przejmowania przez nich obowiązków publicznych, udział w wyborach federalnych, krajowych i okręgowych poprzez zgłaszanie własnych kandydatów, wywieranie wpływu na decyzje polityczne w parlamencie i w rządzie, włączanie wypracowanych przez siebie celów politycznych w politykę państwa oraz troszczenie się o stałą żywą relację między narodem a instytucjami państwa.

Definicja partii politycznej

§ 2.1. Partie są stowarzyszeniami obywateli, którzy pragną na obszarze federacji lub kraju związkowego stale lub przez czas dłuższy wywierać wpływ na decyzje polityczne i brać udział w reprezentowaniu narodu w parlamencie federalnym lub krajowym, o ile dają one rękojmię szczerości stawianych sobie celów całokształtem rzeczywistych uwarunkowań, w szczególności zasięgiem i trwałością struktur organizacyjnych, liczbą członków i wystąpieniami w życiu publicznym. Członkami partii politycznej mogą być jedynie osoby fizyczne.

O czynnej i biernej legitymacji (czytaj: o czynnej i biernej zdolności procesowej)

§ 3. Partia polityczna może pod własnym imieniem pozywać i być pozywana. To samo dotyczy jej struktur terenowych najwyższego szczebla, o ile statut partii nie stanowi inaczej.

O wewnętrznym porządku partii politycznych

Ze względu na obszerność rozdziału o wewnętrznym porządku partii politycznych, streszczę krótko jego najbardziej interesujące postanowienia, by następnie powrócić do cytowania najistotniejszych fragmentów ustawy dotyczących wewnątrzpartyjnych mechanizmów demokratycznych.

Rozdział reguluje między innymi:

  • Obowiązkowe dokumenty partii takie jak statut i program oraz ogólną zawartość statutów partii. Struktury terenowe partii mogą także posiadać własne wewnętrzne statuty.
  • Definicję i minimalne wymagania odnośnie obligatoryjnych organów partyjnych takich jak zjazd członkowski oraz zarządy partii na szczeblu centralnym i regionalnym, jak i warunki, na których zjazd członkowski może być zastąpiony zjazdem delegatów. Warto zaznaczyć, że wyłanianie centralnych i terenowych organów partyjnych musi się odbywać w wyborach tajnych, co najmniej raz na dwa lata. Raz na dwa lata muszą również być przeprowadzane zjazdy członkowskie lub zjazdy delegatów.
  • Ustawa reguluje również maksymalny udział w zgromadzeniach delegatów i innych organach partii osób niewybieranych do nich bezpośrednio, lecz delegowanych na mocy statutu. Chodzi tutaj, na przykład, o parlamentarzystów, stanowiska honorowe czy też udział członków zarządów w organach innych niż zarządy. Dla zjazdu delegatów oraz zarządu partii maksimum udziału takich „niewybieranych członków statutowych” wynosi 1/5, natomiast dla komisji zadaniowo-merytorycznych 1/3.
  • Ustawa zakazuje przewodniczącemu zarządu oraz skarbnikowi pełnienia podobnych funkcji we jakichkolwiek fundacjach politycznych zbliżonych do partii.
  • Zgromadzenia delegatów, w których w skład wchodzą przedstawiciele struktur terenowych muszą być uregulowane statutem oraz szanować w pierwszej linii zasadę proporcjonalności opartej na liczbie członków w strukturach terenowych. Dopuszczalne jest również, lecz maksymalnie tylko do połowy liczby delegatów, zastosowanie zasady proporcjonalności według wyników wyborczych w ostatnio odbytych wyborach parlamentarnych.

O strukturach partyjnych

§ 7.1. Partie organizują się w strukturach terenowych. Wielkość i zasięg struktur terenowych wyznacza statut partii. Struktura terytorialna musi być rozwinięta na tyle, aby umożliwiała pojedynczemu członkowi partii odpowiedni wpływ na procesy decyzyjne. Partia, której struktura organizacyjna ogranicza się do obszaru kraju związkowego wolnego miasta, nie musi tworzyć organizacji terenowych; jest ona partią w świetle tej ustawy. Dozwolone jest łączenie kilku struktur terenowych, o ile nie narusza to istotnie terytorialności struktur partyjnych.

§ 7.2. Jeśli partia nie posiada organizacji terenowych na poziomie krajów związkowych, to przepisy tej ustawy dotyczące takowych struktur mają zastosowanie do struktur partyjnych kolejnego niższego szczebla.

O prawach członków

§ 10.1. Odpowiednie organa partii decydują w sposób swobodny według ściślejszych ustaleń statutu o przyjmowaniu członków do partii. Odmowa wniosku o przyjęcie nie musi być uzasadniana. Ogólne, również tymczasowe wstrzymywanie przyjęć do partii politycznych jest zakazane. Osoby, które na skutek postanowienia sądu nie posiadają czynnego lub biernego prawa wyborczego nie mogą być członkami partii politycznych.

§ 10.2. Członkowie partii i reprezentanci organów partyjnych posiadają równe prawo głosu. Korzystanie z prawa głosu może być ściślejszymi ustaleniami statutu uzależnione od dopełnienia przez członka obowiązku płacenia składek członkowskich. Członek partii ma prawo w każdej chwili do natychmiastowego wystąpienia z partii.

§ 10.3. W statucie partii muszą być zawarte ustalenia dotyczące

  1. Dozwolonych środków dyscyplinarnych wobec członków
  2. Przyczyn, uzasadniających podjęcie środków dyscyplinarnych
  3. Organów partyjnych uprawnionych do podejmowania kroków dyscyplinarnych

Decyzje dotyczące pozbawiania funkcji partyjnych lub odmawiające komuś zdolności do ich pełnienia wymagają uzasadnienia.

§ 10.4. Członek partii może być z niej wykluczony tylko wtedy, gdy naruszy w sposób umyślny statut partii lub istotnie naruszy zasady porządku wewnętrznego partii czyniąc jej przy tym poważne szkody.

§ 10.5. O wykluczeniu z partii decyduje wyznaczony w regulaminie postępowania rozjemczego partyjny sąd rozjemczy. Zapewniona musi być możliwość odwołania się do sądu rozjemczego wyższej instancji. Rozstrzygnięcia sądu uzasadnia się w formie pisemnej. W naglących ważkich przypadkach, wymagających natychmiastowej interwencji, zarząd partii lub zarząd organizacji terenowej może zawiesić członka w jego prawach do momentu podjęcia decyzji przez sąd rozjemczy.

O środkach dyscyplinarnych wobec struktur terenowych

§ 16.1. Rozwiązywanie i wykluczanie podległych struktur terenowych, jak również pozbawianie stanowisk całych ich organów są dopuszczalne tylko z powodu poważnych naruszeń zasad i porządku w partii. W statucie należy określić,

  1. Z jakich powodów mogą być środki dyscyplinarne podjęte,
  2. Która nadrzędna struktura terenowa i który jej organ może je stosować.

§ 16.2. Zarząd partii lub zarząd nadrzędnej organizacji terenowej potrzebuje dla podjętego środka dyscyplinarnego, o którym mowa w punkcie 1 zatwierdzenia przez wyższy organ. Środek dyscyplinarny traci ważność, jeżeli nie nastąpi jego zatwierdzenie podczas najbliższego zjazdu.

§ 16.3. Przeciwko środkom, o których mowa w punkcie 1 należy umożliwić powołanie sądu rozjemczego.

O sądach rozjemczych

§ 14.1. W celu łagodzenia i rozstrzygania sporów między partią lub jej strukturami regionalnymi a indywidualnymi członkami, jak również sporów dotyczących interpretacji i stosowania statutu partii, muszą być ustanowione sądy rozjemcze, co najmniej na szczeblu centralnym partii oraz na najwyższym szczeblu jej struktur regionalnych. Wspólne sądy rozjemcze mogą być tworzone dla większej liczby struktur regionalnych na szczeblu okręgowym.

§ 14.2. Członkowie sądów rozjemczych są wybierani na okres nieprzekraczający czterech lat. Nie mogą być oni członkami zarządów partii lub jej struktur terenowych, być w relacjach służbowych w stosunku do partii lub jej struktur terenowych, jak również pobierać od nich regularnych wynagrodzeń. Członkowie sądów rozjemczych są niezawiśli i nie wiążą ich żadne instrukcje.

§ 14.3. Statut może stanowić, czy sądy rozjemcze zasadniczo lub w odosobnionych przypadkach są obsadzane według parytetu członkami wyznaczonymi przez strony sporu.

§ 14.4. Dla czynności sądu rozjemczego ustanawia się porządek postępowania rozjemczego, który gwarantuje stronom uczciwe wysłuchanie, sprawiedliwą rozprawę oraz wykluczenie ze składu sądu rozjemczego osób ze względu na ich stronniczość.

O procesach decyzyjnych w organach partyjnych

§ 15.2. Wybory na członków zarządu oraz delegatów na zjazdy delegatów oraz do organów wyższych organizacji terenowych odbywają się w trybie tajnym. W innych wyborach można głosować jawnie, o ile na taki wniosek nie zostanie zgłoszony żaden sprzeciw.

§ 15.3. Prawo zgłaszania wniosków ma być ustanowione w taki sposób, by zachować gwarancję demokratycznego procesu podejmowania decyzji, a w szczególności, by również mniejszości mogły wnosić swoje propozycje do rzetelnego rozpatrzenia. W zgromadzeniach wyższych szczebli struktur terenowych należy umożliwić prawo zgłaszania wniosków przedstawicielom struktur terenowych, co najmniej dwóch kolejnych niższych stopni. W wyborach i głosowaniach niedozwolone jest wiązanie uchwałami innych organów partyjnych.

O wyłanianiu kandydatur wyborczych do organów przedstawicielskich państwa

§ 17. Wyznaczanie kandydatów na wybory do parlamentów odbywa się w głosowaniu tajnym. Tryb zgłaszania regulują ustawy wyborcze oraz statuty partii.

Tutaj, podążając za odniesieniem do ordynacji wyborczej, opuszczamy na chwilę ustawę o partiach politycznych, by zacytować decydujące pasaże z ordynacji wyborczej do niemieckiego parlamentu Bundeswahlgesetz (BWG) [5] dotyczące obowiązującej procedury wyłaniania przez partie polityczne swoich kandydatów na reprezentantów w organach przedstawicielskich państwa :

§ 21.1. Kandydatem partii w okręgu wyborczym może być mianowany tylko ten, kto nie jest członkiem innej partii oraz został wybrany przez zjazd członków zwołany na wybór okręgowego kandydata bądź też przez w tymże celu zwołane nadzwyczajne lub zwyczajne zjazdy delegatów. Zjazdem członków zwołanym na wybór okręgowego kandydata jest zgromadzenie członków partii z danego okręgu wyborczego w wyborach do parlamentu, którzy posiadają prawo głosu w momencie przeprowadzenia zjazdu. Nadzwyczajnym zjazdem delegatów jest zgromadzenie przedstawicieli wybranych spośród wyżej wymienionego grona członków partii. Zwyczajnym zjazdem delegatów jest określone statutem partii zgromadzenie powołane generalnie na nadchodzące wybory  spośród wyżej wymienionego grona członków partii.

Ze względu na zawiłość powyższego punktu podaję jego znaczenie w uproszczeniu:

Kandydatów do parlamentu z danego okręgu wyborczego mogą wybierać spośród siebie tylko i wyłącznie członkowie partii zamieszkujący tenże okręg wyborczy, bądź też delegaci wybrani lub powołani z tegoż grona.

[…]

§ 21.3. Kandydaci i delegaci na zjazdy delegatów są wybierani w głosowaniu tajnym. Każdy, posiadający prawo głosu uczestnik zjazdu jest uprawniony do zgłaszania kandydatów. Kandydatom należy stworzyć możliwość przedstawienia w stosownym czasie siebie i swojego programu. Wybory odbywają się najwcześniej 32 miesiące, w przypadku zjazdu delegatów najwcześniej 29 miesięcy po rozpoczęciu kadencji Bundestagu; nie znajduje to zastosowania, gdy koniec kadencji następuje przed terminem.

§ 21.4. Zarząd kraju związkowego lub, o ile brak struktur na szczeblu kraju związkowego, zarządy kolejno niższych struktur terenowych, w których zasięgu znajduje się okręg wyborczy, lub też inny  w tym celu wyznaczony statutem partii organ, mogą zgłosić sprzeciw wobec decyzji zjazdu członków lub delegatów. W wyniku sprzeciwu głosowanie zostaje powtórzone. Rezultat powtórzonego głosowania jest ostateczny.

§ 21.6. Wraz ze zgłoszeniem kandydatury należy przedłożyć sporządzony protokół o wyborze kandydata z podaniem miejsca i terminu zjazdu, formy zaproszeń, liczby przybyłych członków oraz wyniku głosowania. Przewodniczący zjazdu i dwaj wyznaczeni przez zjazd jego uczestnicy mają przy tym uroczyście złożyć oświadczenie równoważne przysiędze, że wymagania określone w ustępie 3, w punktach od 1 do 3 zostały spełnione. Przewodniczący okręgowej komisji wyborczej jest uprawniony do przyjęcia takiego uroczystego oświadczenia równoważnego przysiędze; reprezentuje on urząd w świetle § 156 Kodeksu Karnego.

Ta sama ustawa nakazuje stosować identyczne zasady w sporządzaniu partyjnych list kandydatów na szczeblu krajów związkowych, przy czym w tym przypadku również kolejność kandydatów na listach podlega demokratycznemu ustalaniu w głosowaniu tajnym.

O finansowaniu partii politycznych

Na koniec wracamy do ustawy o partiach politycznych, aby zrobić krótkie zestawienie regulacji w niej zawartych dotyczących finansowania partii politycznych. Partie w Niemczech są hojnie dotowane przez państwo, podobnie jak w Polsce, ale przy paru interesujących różnicach.

  • Partie w Niemczech są finansowane z maksymalnej puli wynoszącej aktualnie ok. 150 milionów Euro (stan 2013)
  • Partie otrzymują corocznie dotacje od państwa według następującego klucza:
    • 0,85 Euro za każdy głos oddany na listy partyjne do pierwszych 4 milionów głosów
    • 0,70 Euro za każdy następny głos oddany na listy partyjne lub każdy głos oddany na kandydatów wybieranych w okręgach większościowych
    • 0,38 Euro na każde Euro uzyskane przez partie z datków (składki członkowskie oraz legalnie uzyskane darowizny); Uwzględnia się przy tym wyłącznie datki od osób fizycznych do wysokości 3.300 Euro rocznie.
    • Prawo do dotacji mają partie, które otrzymały w wyborach do parlamentu europejskiego lub parlamentu federalnego, co najmniej 0,5 procent głosów a w wyborach do parlamentu kraju związkowego 1 % głosów. Partie niewystawiające list partyjnych i kandydaci niezależni muszą otrzymać w większościowym okręgu wyborczym minimum 10% głosów, by uzyskać prawo do subwencji.
    • Dotacja od państwa dla danej partii nie może przekraczać wysokości jej dochodów własnych (składki członkowskie + darowizny + dochody z działalności gospodarczej i partyjnej)

Podsumowanie

Porównując polskie i niemieckie regulacje dotyczące partii politycznych widzimy, że polskie rozwiązania mają charakter w dużym stopniu intencjonalny, ogólnikowy, w praktyce niewiążący.

Polskie prawo nakazuje partiom działanie według reguł wewnętrznej demokracji, wymieniając lakonicznie postulat jawności ich działań, uchwalania decyzji większością głosów i przeprowadzania demokratycznych wyborów, ale nie określa szczegółów i pozostawia sporą lukę interpretacyjną co do tego, na czym przestrzeganie tych zasad ma w praktyce polegać.

Praktyka działania polskich partii politycznych mówi sama za siebie. W ich funkcjonowaniu występują wprawdzie różnice, a pozytywnie na ich tle wyróżnia się z pewnością PSL, ale generalnie dominuje w nich model zarządzania centralistycznego, często „wodzowskiego”, a w skrajnych przypadkach wręcz autorytarnego, nieznoszącego przejawów głębszej wewnątrzpartyjnej dyskusji oraz demokratycznych metod podejmowania decyzji. Niektóre gorszące zjawiska w życiu polskich partii politycznych wydają się być niewyobrażalne w warunkach niemieckiego porządku prawnego.

Prawo niemieckie nie ogranicza się do ogólnikowych zapisów, lecz definiuje dokładniej obowiązujące reguły wewnątrzpartyjnej demokracji oraz wprowadza mechanizmy sprzyjające rozwojowi powszechnych, obywatelskich, otwartych i demokratycznych partii politycznych. W porównaniu z polskimi rozwiązaniami regulacje niemieckie wyróżniają się:

  1. Dużo precyzyjniejszym zdefiniowaniem roli partii politycznych w ustroju demokratycznym oraz ich praw i obowiązków jako organizacji pożytku publicznego.
  2. Podkreśleniem osobowości prawnej partii politycznych, które mogą pozywać i być pozywane przed sądami.
  3. Miękkim nakazem otwartości partii politycznych na przyjmowanie nowych członków.
  4. Wyeksponowaniem i zabezpieczeniem pozycji szeregowych członków partii, jako równych w prawach oraz aktywnie partycypujących w podejmowaniu decyzji obywateli. Pozycja i prawa szeregowych członków partii są objęte prawną ochroną w szczególności poprzez:
    1. Precyzyjne regulacje chroniące członków partii oraz partyjne struktury w postępowaniach dyscyplinarnych.
    2. Zakaz praktyk organizacyjnych i proceduralnych, które mogłyby ograniczać szeregowych członków partii w prawie do głosu i wpływania na podejmowanie decyzji.
    3. Określenie zasad oddolnego i demokratycznego sposobu podejmowania najważniejszych decyzji, w tym wyboru władz partyjnych oraz – co jest szczególnie warte podkreślenia – wyłaniania kandydatów z ramienia partii w wyborach do organów przedstawicielskich w państwie.
  5. Znaczącym uzależnieniem finansowania partii politycznych ze środków publicznych od liczby członków, partyjnej aktywności i finansowej zaradności.

Dwa modele ustrojowe partii politycznych

Oceniając niemieckie rozwiązania prawne należy pamiętać, że jest to przypadek szczególny, aczkolwiek nie całkiem odosobniony w Europie. W innych krajach, jak na przykład w Szwecji działalność partii politycznych jest również precyzyjniej uregulowana. W Hiszpanii ma to  miejsce w stopniu do Niemiec porównywalnym. W przypadku Niemiec i Hiszpanii takie podejście wynika z doświadczeń historycznych. Prawodawca niemiecki podjął wszelkich starań, aby poprzez rozwiązania prawne uniknąć w przyszłości głębokich patologii w systemie politycznym oraz zablokować możliwość powstawania autorytarnych partii politycznych. Ustawodawca niemiecki regulując działalności partii politycznych wyszedł z następujących założeń ustrojowych:

  1. W demokracji rację bytu mają tylko partie działające zewnętrznie i wewnętrznie w sposób demokratyczny, i tylko takie partie są godne publicznego wsparcia.
  2. Partie polityczne są dla obywateli, a nie dla kierownictw partyjnych. Mają one służyć jako narzędzie przekładania woli politycznej narodu na politykę państwa w oddolnych i demokratycznych procesach decyzyjnych. Pozycję, podmiotowość i  prawa obywateli należy chronić prawem również wewnątrz organizacji partyjnych.
  3. Szczególnej roli i pozycji partii politycznych w życiu publicznym oraz wynikającym z nich wpływom i przywilejom, muszą towarzyszyć również szczególne ograniczenia, obowiązki i wymagania wobec partii politycznych, które będą skutecznie egzekwowane poprzez adekwatne środki społecznej i prawnej kontroli.

Odmiennym modelem od niemieckiego jest model, nazwijmy go w wielkim uproszczeniu „anglosaski”, w którym pojęcie partii politycznej często nie występuje nawet w systemie prawnym, a partie cieszą się pełną autonomią, kierując się tylko prawem ogólnym i zwyczajowym. Zaznaczmy, że autonomia ta dotyczy na ogół również kwestii finansowych, to znaczy, partie polityczne nie są wcale, bądź są w znikomym stopniu dotowane z kasy państwowej. Ponadto modelowi „anglosaskiemu” towarzyszą zwykle ultrademokratyczne jednomandatowe ordynacje wyborcze, które ze swojej natury wymuszają na partiach otwartość, zakorzenienie w terenie i działania oddolne.

Zatem dostrzegamy dwa różne podejścia w zakresie regulowania działalności partii politycznych. Jedno kieruje się regulacyjną wstrzemięźliwością i uszanowaniem pełnej autonomii organizacji partyjnych. Drugie natomiast, pozostawiając partiom należny zakres autonomii, reguluje jednak podstawowe zasady ich działalności nadając im szczególne prawa, ale również nakładając na nie szczególne ograniczenia i obowiązki, jak przykładowo obowiązek przestrzegania elementarnych reguł demokracji.

Polskie rozwiązania prawne wydają się być na tym tle nieuporządkowane i niedookreślone. Intencje ustawodawcy są w zasadzie jasne, ale brak ściślejszych definicji i uregulowań powoduje, że intencje ustawodawcy trafiają w próżnię a zapisy prawne są niezobowiązujące i puste. A nie ma nic bardziej demoralizującego dla kultury prawnej niż przepisy, które są nieprzestrzegane, niewiążące i puste.

Osobiście odnoszę wrażenie, że partie polityczne w Polsce postawiły się poza i ponad prawem. Polskie partie przyjęły formę wąskich, zamkniętych, samoobsługujących się i oderwanych od społeczeństwa nomenklatur. Obdarowują się one same publicznymi prawami, publicznymi dobrami i publicznymi wpływami nie poczuwając się przy tym do żadnych publicznych obowiązków, do których należą takie, jak przykładne poszanowanie prawa, zachowywanie demokratycznych standardów działania, krzewienie kultury politycznej w życiu publicznym oraz włączanie w procesy decyzyjne i polityczna aktywizacja  społeczeństwa obywatelskiego. Nie podlegają one również skutecznej społecznej i prawnej kontroli.

Myślę, że ustawodawstwo polskie powinno pójść bardziej zdecydowanie w jedną lub w drugą stronę. Powinno przyjąć model „anglosaski”, który gwarantuje partiom całkowitą swobodę działania z równoczesnym wymogiem całkowitej samodzielności finansowej oraz zdobywania poparcia społecznego w warunkach pełnej wolnej i równej konkurencji. Ograniczenia powinny dotyczyć jedynie obowiązku pełnej jawności finansowania i działalności. Bądź też ustawodawca powinien pójść konsekwentniej w kierunku modelu „niemieckiego” nakładając na partie obowiązek przestrzegania uznanych standardów wewnątrzpartyjnej demokracji oraz należnego wypełniania obowiązków publicznych, wyposażając jednocześnie obywateli, członków partii oraz instytucje publiczne w odpowiednie instrumentarium służące skutecznej egzekucji nałożonych na partie publicznych obowiązków.


Przypisy:

[2] Ustawa o partiach politycznych z dnia 27 czerwca 1997

[4] Niemiecka ustawa o partiach politycznych: Parteiengesetz (PartG)

[5] Ordynacja wyborcza do niemieckiego parlamentu: Bundeswahlgesetz (BWG)


©CC-BY 2013, ∇ 04.02.2014 Δ 10.03.2016

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s